Thu hút trí thức Việt kiều: Ba trụ cột xây dựng hệ sinh thái nhân tài quốc gia

Tiềm năng khổng lồ chưa được khai thác

Với khoảng 600.000 người có trình độ đại học trở lên trong tổng số 6 triệu NVNONN phân bố tại hơn 130 quốc gia, Việt Nam đang sở hữu một "mỏ vàng chất xám" độc đáo. Họ tập trung tại các trung tâm khoa học công nghệ hàng đầu như Mỹ, Pháp, Úc, Canada, Đức, Nhật Bản, sở hữu tri thức tiên tiến, kinh nghiệm quốc tế, đồng thời vẫn giữ khát vọng cống hiến cho quê hương.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy chỉ có 300-500 lượt chuyên gia Việt kiều về nước làm việc mỗi năm - con số còn khiêm tốn so với tiềm năng sẵn có và kỳ vọng của Đảng, Nhà nước.

Ba "điểm nghẽn" cản trở thu hút nhân tài

Nghiên cứu do PGS. TS. Lê Phước Minh (Chủ tịch VAYSE) và ThS. Đinh Văn Hoàng (Viện trưởng Viện Phát triển Doanh nghiệp và Chính sách, VAYSE) thực hiện đã nhận diện ba rào cản mang tính hệ thống:

Thứ nhất, điểm nghẽn về tư duy và nhận thức. Ở cấp độ thực thi, tư duy "ban ơn", "xin-cho" vẫn tồn tại dai dẳng, xem việc mời chuyên gia về như một "ưu ái". Sự khác biệt căn bản giữa "trọng đãi" (tập trung ưu đãi vật chất) và "trọng dụng" (tin tưởng, trao quyền tự chủ, môi trường phát huy năng lực) chưa được nhận thức đúng mức.

Thứ hai, điểm nghẽn về thể chế và chính sách. Các chính sách còn mang tính chắp vá, thiếu đồng bộ và chưa đủ sức cạnh tranh quốc tế. Đặc biệt, sự thiếu vắng "hành lang pháp lý an toàn" khiến các nhà khoa học lo sợ bị truy cứu trách nhiệm nếu dự án nghiên cứu thất bại, dù đó là rủi ro khách quan của hoạt động đổi mới sáng tạo.

Thứ ba, điểm nghẽn về môi trường thực thi. Khoảng cách giữa những gì chính sách hứa hẹn và những gì chuyên gia thực sự trải nghiệm còn lớn. Môi trường cho gia đình - từ giáo dục chất lượng quốc tế cho con em, y tế đáng tin cậy, đến nhà ở và môi trường sống - thường là yếu tố quyết định cuối cùng trong quyết định về nước của chuyên gia.

Ba trụ cột chuyển đổi chiến lược

Để phá vỡ các điểm nghẽn, nghiên cứu đề xuất khung giải pháp ba trụ cột:

Trụ cột 1: Chuyển đổi tư duy - Từ "kêu gọi" sang "trải thảm đỏ có cơ chế"

"Đây là sự chuyển dịch nền tảng, thừa nhận rằng chúng ta đang cạnh tranh sòng phẳng với các quốc gia phát triển," PGS. TS. Lê Phước Minh nhấn mạnh. Tấm thảm đỏ này phải được dệt nên bằng những cơ chế cụ thể, minh bạch và có tính cam kết pháp lý cao, sẵn sàng trao thực quyền cho nhân tài thay vì chỉ "trọng đãi" bề ngoài.

Trụ cột 2: Xây dựng "Hành lang pháp lý an toàn"

Đây là giải pháp đột phá để gỡ bỏ rào cản tâm lý lớn nhất. Nghiên cứu đề xuất hai cơ chế:

Cơ chế miễn trừ trách nhiệm ngoài chuyên môn: Luật hóa rõ ràng rằng các chuyên gia sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc dân sự đối với thất bại khoa học, nếu họ tuân thủ đúng quy trình, đảm bảo minh bạch và không có yếu tố tư lợi. Điều này phân biệt rõ giữa thất bại do rủi ro khách quan và hành vi cố ý gây thất thoát.

Mô hình "Sandbox": Thiết lập các "ốc đảo pháp lý" cho công nghệ cao, nơi các chuyên gia, doanh nhân Việt kiều có thể thí điểm các mô hình, công nghệ mới mà không bị quy định cũ kỹ kìm hãm. Mô hình này đã thành công tại Singapore, Anh, UAE trong fintech, AI, công nghệ sinh học.

Trụ cột 3: Kiến tạo "Hệ sinh thái an cư toàn diện"

Nghiên cứu nhấn mạnh một chuyên gia không thể toàn tâm cống hiến nếu hậu phương không vững. Hệ sinh thái an cư cần bao gồm:

• Giáo dục xuất sắc: Mạng lưới trường quốc tế chất lượng cao với ưu tiên tuyển sinh và hỗ trợ học phí

• Y tế quốc tế: Bệnh viện đạt chuẩn JCI, gói bảo hiểm cao cấp, dịch vụ ưu tiên

• Nhà ở chất lượng: Chính sách cho thuê/mua với lãi suất ưu đãi tại khu dân cư hiện đại

• Văn phòng "một cửa" đặc biệt: Đầu mối duy nhất xử lý toàn bộ thủ tục từ visa, hải quan, đến đăng ký doanh nghiệp, trường học, dịch vụ y tế - hoạt động như "trợ lý cá nhân" cao cấp

Bài học từ các quốc gia thành công

Nghiên cứu dẫn chứng kinh nghiệm của các nước:

Trung Quốc với Kế hoạch "Ngàn Nhân tài" đã thu hút được hơn 70% lãnh đạo các trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu là người du học trở về thông qua giao trọng trách cao và quỹ nghiên cứu lớn.

Hàn Quốc với Dự án "Brain Pool" hỗ trợ toàn diện về nhà ở, phương tiện, mạng lưới kết nối, đã trở thành cường quốc công nghệ thu hút hàng nghìn chuyên gia quốc tế.

Ấn Độ với "Make in India" gỡ bỏ rào cản hành chính, khuyến khích kiều bào đầu tư, khởi nghiệp, trở thành trung tâm CNTT toàn cầu.

"Bài học rõ ràng là thu hút nhân tài không thể tách rời cải cách thể chế, môi trường sống và niềm tin vào hệ thống," ThS. Đinh Văn Hoàng phân tích.

Khuyến nghị chính sách cụ thể

Nghiên cứu trân trọng kiến nghị Chính phủ, Ủy ban Nhà nước về NVNONN và các bộ, ngành:

Khuyến nghị 1: Thành lập Tổ công tác liên ngành đặc biệt

Xây dựng Đề án thí điểm "Kiến tạo Hệ sinh thái Thu hút và Trọng dụng Trí thức NVNONN" với thành phần gồm đại diện lãnh đạo các Bộ: Nội vụ, KH&CN, Tài chính, KH&ĐT, Tư pháp; chuyên gia VAYSE; và đại diện cộng đồng NVNONN. Hoàn thành và trình Chính phủ phê duyệt trong Quý I/2026, triển khai giai đoạn 2026-2030.

Khuyến nghị 2: Thí điểm "Chương trình 100 Nhân tài"

Đáp ứng chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu trong giai đoạn 2025-2027 với lộ trình:

• Giai đoạn 1 (2025-2026): Ban hành Nghị định về cơ chế "vượt khung", thành lập Văn phòng Hỗ trợ một cửa, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia

• Giai đoạn 2 (2026-2027): Tuyển chọn và áp dụng ba trụ cột giải pháp cho 100 chuyên gia chiến lược

• Giai đoạn 3 (2027-2030): Tổng kết, nhân rộng mô hình, mục tiêu 500-1000 chuyên gia/năm

Khuyến nghị 3: Luật hóa "Hành lang pháp lý an toàn"

Đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Khoa học và Công nghệ để quy định rõ cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho thất bại khoa học, thiết lập khung pháp lý Sandbox, và tạo cơ chế ngoại lệ cho dự án quốc gia ưu tiên.

Khuyến nghị 4: Xây dựng hệ thống chỉ số đo lường (KPI)

Thiết lập KPI rõ ràng theo ba cấp độ:

• Đầu ra: Số chuyên gia về nước, số dự án, số doanh nghiệp công nghệ cao

• Kết quả: Công nghệ chuyển giao, giá trị kinh tế, bằng sáng chế, bài báo quốc tế

• Tác động: Tỷ lệ chuyên gia ở lại lâu dài, mức độ hài lòng, đóng góp GDP

Cơ hội vàng trong bối cảnh mới

Nghiên cứu nhấn mạnh chỉ đạo của Tổng Bí thư về cơ chế "vượt khung" là cơ hội vàng để khởi động cuộc "di cư ngược" của chất xám. Cùng với đó, các Nghị quyết của Bộ Chính trị (Nghị quyết 27, 45, 57, 59, 66, 68) tạo nền tảng chính trị vững chắc cho sự chuyển đổi.

"Trong cuộc đua toàn cầu giành giật nhân tài, mỗi ngày trì hoãn là một cơ hội bị bỏ lỡ," PGS. TS. Lê Phước Minh cảnh báo. "Việt Nam có đủ tiềm năng, nguồn lực và quyết tâm chính trị. Điều còn lại là biến quyết tâm thành hành động, biến chủ trương thành cơ chế, và biến khát vọng thành hiện thực."

Hướng tới tương lai

Ba trụ cột giải pháp không tồn tại độc lập mà liên kết chặt chẽ tạo thành "kiềng ba chân" vững chắc. Thiếu một trong ba, nỗ lực sẽ trở nên khập khiễng và không bền vững.

Nghiên cứu kết luận rằng đây là bước đi mang tính quyết định để huy động hiệu quả nhất tài sản trí tuệ vô giá của dân tộc. Chỉ khi nào Việt Nam chuyển đổi căn bản từ cách tiếp cận "thu hút nhân tài" đơn lẻ sang kiến tạo một "hệ sinh thái trọng dụng nhân tài" toàn diện, chúng ta mới có thể biến nguồn lực trí thức NVNONN thành động lực thực sự cho mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Thông tin liên hệ:

• Hội Trí thức Khoa học và Công nghệ Trẻ Việt Nam (VAYSE)

• Website: vayse.org

• Email: info@vayse.org

Về tác giả:

• PGS. TS. Lê Phước Minh - Chủ tịch VAYSE

• ThS. Đinh Văn Hoàng - Viện trưởng Viện Phát triển Doanh nghiệp và Chính sách, VAYSE